Sâm Mỹ (tên khoa học: Panax quinquefolius) là một trong bốn loại nhân sâm tốt nhất trên thế giới, bên cạnh các loại Sâm Ngọc Linh, Sâm Hàn Quốc và Sâm Triều Tiên. Với nhiều công dụng tuyệt vời cho sức khỏe, nhân sâm Mỹ luôn được nhiều người lựa chọn sử dụng để hỗ trợ bồi bổ và tăng cường sức khoẻ.
Vậy trong sâm Hoa Kỳ có những thành phần hoạt chất nào, công dụng ra sao? Những ai nên dùng và không nên dùng loại dược liệu này? Đừng nôn nóng, tất cả những điều bạn cần giải đáp đều nằm trong bài viết dưới đây của Nhà thuốc Việt chúng tôi.
Sâm Mỹ là loại dược liệu như thế nào?
Ngoài các loại Nhân sâm nổi tiếng ở châu Á như Sâm Hàn Quốc, Sâm Triều Tiên, Sâm Trung Quốc, Sâm Nhật Bản, Sâm Ngọc Linh,… thì có một loại Nhân sâm khác nằm ở phía Tây bán cầu cũng rất nổi tiếng. Đó là sâm Mỹ – hay còn được gọi là nhân sâm Hoa Kỳ hay Tây Dương sâm.
Theo Y học cổ truyền, Tây Dương sâm là loại thuốc bổ có mùi thơm, vị ngọt hơi đắng nhẹ, hơi the và có tính mát. Tây Dương sâm quy vào các kinh là Tâm, Phế và Thận. Công dụng chính của Tây Dương sâm là bổ khí, dưỡng âm, thanh hư nhiệt, sinh tân dịch, trừ phiền khát.
Tây Dương sâm thường được dùng nhằm điều trị các chứng bệnh do khí hư, âm suy hỏa vượng, khái suyễn đàm huyết, hư nhiệt phiền táo, nội nhiệt tiêu khát (như bệnh Đái tháo đường), hay chứng miệng táo họng khô.
Vùng địa lý phân bố và chu kỳ sinh trưởng của nhân sâm Mỹ
Vùng địa lý phân bố
Sâm Mỹ có nguồn gốc từ các cánh rừng ôn đới của khu vực Bắc Mỹ, nằm tại vị trí khoảng từ 70 đến 90 độ kinh Tây và khoảng 34 đến 47 độ vĩ Bắc. Các cánh rừng này tương ứng nằm tại các tỉnh bang Québec và tỉnh bang Ontario của Canada; các tiểu bang Mississippi, tiểu bang Arkansas, và tiểu bang Georgia ở phía nam của Mỹ. Hiện nay, sâm hoang dã vẫn có mặt và được khai thác tự nhiên tại các tiểu bang Wisconsin, tiểu bang Pennsylvania và tiểu bang New York của Mỹ.
Rừng ôn đới Bắc Mỹ – quê hương của Sâm Mỹ
Chu kỳ sinh trưởng của Sâm Mỹ
Sâm Mỹ là loài cây sinh trưởng chậm, với khoảng thời gian từ khi bắt đầu trồng từ hạt giống cho tới khi thu hoạch là vào khoảng từ 3 đến 6 năm. Trong đó, thời gian từ 3 – 4 năm thường dùng cho các sản phẩm trồng thương mại, 5 – 6 năm dành cho nhóm sản phẩm cao cấp, dược phẩm chuyên sâu.
Thông thường, việc thu hoạch củ sâm sẽ được tiến hành trong thời gian từ cuối hè đến mùa thu hàng năm. Chu kỳ sinh trưởng cụ thể như sau:
1 năm tuổi: Ba lá nhỏ bắt đầu mọc ra, rễ chính và các rễ phụ bắt đầu hình thành và phát triển.
2 năm tuổi: Phía trên cuống bắt đầu mọc ra thêm 2 nhánh nhỏ, trong mỗi nhánh cũng có thêm 5 chiếc lá con. Tại rễ sâm cũng bắt đầu chia ra thành 2 nhánh chính và phát triển dần.
3 năm tuổi: Sâm ra nhiều lá hơn, rễ sâm cũng phát triển phình to dần dần, xung quanh thân rễ con và thân rễ chính bắt đầu xuất hiện nhiều rễ phụ. Ở giai đoạn này, hình dạng của sâm đã được hình thành và cố định, không có nhiều sự thay đổi so với các năm tiếp theo.
Từ 4 đến 5 năm tuổi: Đây là giai đoạn sâm tiếp tục phát triển thêm. Ở giai đoạn này, lá sâm mọc ra nhiều hơn, rễ cũng phình ra to hơn với nhiều rễ con mọc ra thêm. Đặc biệt, sâm Mỹ có nhiều rễ được nhiều người ưa thích và mua thêm.
6 năm tuổi: Thời điểm thu hoạch tốt nhất của cây. Đây được xem là thời gian thu hoạch “chín muồi” khi hàm lượng chất dinh dưỡng trong cây chứa nhiều nhất.
Các đặc điểm hình thái bên ngoài của Sâm Mỹ
Hình ảnh cây sâm Mỹ
Đặc điểm thân cây
Sâm Mỹ là loài cây thân thảo lâu năm, có thân mỏng phát triển đến chiều cao từ 15 đến 60cm. Phần thân thường nhẵn, có màu xanh lục và đôi khi được bao phủ bởi lông, và thường không phân nhánh.
Đặc điểm lá sâm
Trong 2 năm đầu tiên, cây Sâm Mỹ non tạo ra một chùm 3 lá kép. Từ năm thứ 3 trở đi, cây ra từ 3 đến 5 lá kép, trong đó mỗi lá kép bao gồm từ 3 đến 7 lá chét. Đặc điểm của lá là các lá chét ở đáy nhỏ hơn các lá chét ở phía trên. Mép lá chét có răng cưa hình nêm, và thuôn nhọn ở đỉnh. Dọc theo đường gân lá có những sợi lông nhỏ và cứng.
Đặc điểm của hoa
Hoa của cây Sâm Mỹ là một cụm hoa màu trắng lục, gồm một chùm có từ 4 đến 40 bông hoa trên một cuống đơn. Mỗi hoa dài từ 2 đến 3 mm, và có 5 răng. Đài hoa có màu xanh và có 5 cánh hoa màu xanh vàng, chứa 5 nhị ngắn với bao phấn thuôn dài, và 1 nhuỵ chia làm hai ở đỉnh. Bầu noãn nằm ở phía dưới của đài hoa.
Hình ảnh hoa cây Sâm Mỹ
Đặc điểm quả và hạt
Quả Sâm Mỹ có màu đỏ tươi, mỗi quả có chứa 2 hoặc 3 hạt màu trắng.
Hình ảnh lá và hạt của cây Sâm Mỹ
Bộ phận dùng làm thuốc của Sâm Mỹ
Bộ phận dùng làm thuốc của sâm Mỹ chủ yếu là phần thân rễ và rễ. Phần rễ có hình trụ hoặc hình thoi, có phân nhánh, đường kính có thể lên đến 2,5cm ở phần cổ rễ.
Bộ phận dùng làm thuốc của Sâm Mỹ là thân rễ và rễ
Phân loại Sâm Mỹ
Hình ảnh một cây Sâm Mỹ hoang dã
Hiện nay, trên thị trường có 2 loại sâm chủ yếu là sâm Mỹ hoang dã (sâm Mỹ tự nhiên) và sâm Mỹ trồng. Có sự khác biệt rõ ràng về kích thước và màu sắc giữa hai loại Sâm Mỹ này, cụ thể như sau:
Sâm hoang dã (Sâm tự nhiên): Loại dược liệu này mọc hoang tự nhiên trong các cánh rừng ôn đới ở Bắc Mỹ. Vì mọc tự nhiên nên chúng có tuổi đời lâu năm hơn. Về cảm quan bên ngoài thì củ sâm Mỹ tự nhiên có màu sáng hơn, kích thước thường to và nhiều nhánh hơn. Khi nếm thử, sâm hoang dã có vị ngọt ban đầu, sau đó sẽ thấy vị đắng (tiền cam hậu khổ), hương vị cũng sẽ đậm đà hơn so với sâm trồng. Thường khi được tìm thấy thì Sâm Mỹ hoang dã có tuổi đời lâu năm hơn (từ khoảng 8 năm tuổi trở lên) so với sâm Mỹ trồng .
Sâm tự trồng: Do người dân Mỹ trồng chủ yếu tại tiểu bang Wisconsin thuộc vùng Ngũ Đại hồ phía Đông Bắc của Mỹ. Về đặc điểm, sâm tự trồng thì có củ dày hơn, ít nhánh và nhỏ hơn so với sâm tự nhiên. Cảm quan bên ngoài là thể chất của củ sâm trồng cũng mềm hơn, hương vị dịu hơn so với sâmhoang dã. Sâm trồng thường sẽ thu hoạch vào năm thứ 5 hoặc năm thứ 6.
Thành phần hoá học và công dụng của Sâm Mỹ
Thành phần hoá học của Sâm Mỹ
Hoạt chất chính mang lại các công dụng tuyệt vời cho các loại Nhân sâm là các hợp chất ginsenoside có khung Dammaran. Loại dược liệu này chứa khoảng 14 loại ginsenoside và nổi bật nhất là hàm lượng ginsenoside Rb1 rất cao. Đây là dưỡng chất chủ đạo mang lại tính mát, giúp giảm căng thẳng và bồi bổ thần kinh.
Bên cạnh Rb1, những dưỡng chất quý quan trọng còn lại cũng đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe. Đó là:
Rb2, Rc, Rd: Thuộc nhóm Protopanaxadiol giúp hỗ trợ hệ thần kinh, an thần, điều hòa giấc ngủ và bảo vệ tim mạch.
Rg1, Re: Thuộc nhóm Protopanaxatriol hỗ trợ chống oxy hóa, phục hồi sức khỏe và tăng cường miễn dịch.
Nhóm 6 ginsenoside kể trên chiếm tới 905 tổng số hàm lượng ginsenoside có trong sâm Hoa Kỳ. Đây cũng là nhóm hoạt chất được dùng là chỉ dấu mỗi khi phân tích loại dược liệu đến từ Tây bán cầu này.
Hoạt chất Ginsenoside Rb1 trong sâm Mỹ
Công dụng của Sâm Mỹ
Dưới đây là các công dụng của Sâm Mỹ đối với ức khỏe con người:
Giúp bồi bổ và tăng cường sinh lực, tăng cường sức khỏe.
Hồi phục và tăng cường khả năng sinh lý, giúp tăng cường Testosterone nội sinh trong cơ thể.
Tăng cường miễn dịch, giải tỏa mệt mỏi, căng thẳng và stress, tăng khả năng tập trung.
Phòng ngừa lão hoá.
Giúp điều hòa lượng đường trong máu, tăng cường tỷ lệ cholesterol tốt trong máu.
Hỗ trợ phòng ngừa ung thư.
Bên cạnh đó, theo y học cổ truyền, sâm Hoa Kỳ có tính mát, bổ khí, dưỡng âm nên có thể dùng cho người ôn nhiệt (nóng trong người). Trong khi đó, các loại nhân sâm châu Á tuy cũng có tinh bổ khí nhưng lại có tính ôn nhiệt, bổ dương nên không dùng được.
Như vậy, về lý thuyết,sâm Mỹ có thể dùng được cho những người mắc chứng cao huyết áp thể “hư nhược”, hoặc thể “âm hư nội nhiệt” với liều lượng hợp lý.
Những ai nên sử dụng Sâm Mỹ?
Với hiệu quả tốt dành cho sức khỏe, dưới đây là các đối tượng nên sử dụng Sâm Mỹ:
Nam và nữ giới trưởng thành.
Bệnh nhân sau phẫu thuật, người trải qua đợt điều trị dài ngày cần phục hồi sức khoẻ.
Người làm việc trong môi trường căng thẳng, mệt mỏi, cần tăng cường tỉnh táo.
Bệnh nhân ung thư, người mắc các chứng bệnh do âm hư – hoả vượng, và một số đối tượng khác.
Dù vậy, Sâm Mỹ không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Chỉ nên dùng dược liệu này như một loại thực phẩm bổ sung hỗ trợ tăng cường sức khỏe. Do đó, những đối tượng sau cần thận trọng khi dùng sâm Mỹ:
Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
Người mắc bệnh tim mạch.
Người bị rối loạn đông máu.
Người chuẩn bị phẫu thuật.
Người đang điều trị ung thư hoặc các bệnh mạn tính bằng thuốc kê đơn.
Tác dụng phụ và tương tác thuốc của sâm Mỹ
Mặc dù có hiệu quả tốt nhưng sâm Mỹ cũng gây ra những tác dụng phụ cho người dùng. Đó là:
Mất ngủ hoặc khó ngủ nếu dùng vào buổi tối.
Đau đầu, chóng mặt.
Buồn nôn hoặc khó chịu đường tiêu hóa.
Hạ đường huyết ở người đang điều trị đái tháo đường.
Dị ứng với các thành phần của sâm (hiếm gặp).
Bên cạnh đó, người dùng cũng cần lưu ý đến tính tương tác thuốc của sâm Hoa Kỳ. Cụ thể:
Thuốc chống đông máu (đặc biệt là Warfarin).
Thuốc điều trị đái tháo đường (Insulin, Metformin và các thuốc hạ đường huyết khác).
Một số thuốc điều trị tăng huyết áp.
Một số thuốc chống trầm cảm.
Một số thuốc điều hòa miễn dịch.
Các cách chế biến sâm Mỹ phổ biến nhất
Dưới đây là một số cách chế biến Sâm Mỹ phổ biến nhất:
Ăn trực tiếp: Rửa sạch củ để loại bỏ bụi bẩn, rồi để khô. Sau đó cắt củ sâm ra thành từng lát mỏng. Sau đó, bạn sẽ ngâm sâm Hoa Kỳ cắt lát trong miệng tới khi mềm rồi nhai và nuốt. Nếu không có củ tươi, bạn cũng có thể mua các sản phẩm đã được cắt lát sẵn.
Pha với nước ấm: Rửa sạch củ để loại bỏ bụi bẩn, rồi để khô và cắt thành từng lát nhỏ. Sau đó, ta ngâm các lát sâm với nước ấm trong vòng 30 phút, rồi húp toàn bộ phần nước. Cuối cùng, nhai cả củ còn lại và nuốt.
Rượu sâm Mỹ: Là cách chế biến giúp bảo quản sâm Hoa Kỳ lâu hơn. Càng để lâu rượu uống càng ngon.
Các cách chế biến khác: Ngoài ra, có thể dùng Sâm Mỹ để chế biến thành một số món ăn khác như gà hầm sâm Mỹ, cháo sâm Mỹ, súp sâm Mỹ, kẹo sâm Mỹ…
Sâm Hoa Kỳ giá bao nhiêu?
Hiện nay, trên thị trường dược liệu, sâm Mỹ chủ yếu được bán dưới dạng sản xuất sẵn và đóng hộp. Dòng sản phẩm nổi bật nhất là các loại Sâm Mỹ cắt lát Wisconsin (Hoa Kỳ) có dán tem chứng nhận của Hội đồng Nhân sâm Bang Wisconsin (Hoa Kỳ). Giá của sản phẩm Nhân sâm Hoa Kỳ nguyên củ 100% (Hộp 100g) trên thị trường hiện nay là khoảng 1 triệu đồng/ hộp.
Câu hỏi thường gặp về sâm Mỹ (FAQ)
Sâm Mỹ có thể uống hằng ngày không?
Có thể sử dụng sâm Mỹ hằng ngày với liều lượng phù hợp theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên gia y tế. Tuy nhiên, không nên tự ý sử dụng kéo dài hoặc dùng quá liều.
Sâm Hoa Kỳ có gây nóng trong người không?
Khác với nhiều loại nhân sâm châu Á, sâm Mỹ được Y học cổ truyền đánh giá có tính mát hơn. Tuy nhiên, cảm nhận khi sử dụng vẫn có thể khác nhau tùy cơ địa mỗi người.
Người bị tiểu đường có dùng sâm Mỹ được không?
Một số nghiên cứu cho thấy sâm Mỹ có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết ở người đái tháo đường type 2. Tuy nhiên, người đang dùng thuốc hạ đường huyết cần tham khảo bác sĩ vì loại dược liệu này có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết.
Sâm Mỹ có thể thay thế thuốc điều trị bệnh không?
Không. Sâm Mỹ là dược liệu và thực phẩm bổ sung, không phải thuốc. Dược liệu này không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh hoặc phác đồ điều trị do bác sĩ chỉ định.
Nên sử dụng sâm Mỹ vào thời điểm nào trong ngày?
Thời điểm phù hợp sử dụng sâm Mỹ là buổi sáng hoặc đầu giờ chiều. Không nên dùng vào buổi tối vì một số người có thể gặp tình trạng khó ngủ hoặc mất ngủ.
Kết luận
Trên đây là toàn bộ các thông tin chi tiết về các khía cạnh của Sâm Mỹ, đặc biệt là thành phần, công dụng và các đối tượng nên hoặc không nên sử dụng. Nếu còn bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại mà hãy trực tiếp liên lạc với các Dược sĩ của chúng tôi để được tư vấn thêm. Xin chân thành cảm ơn Quý Độc giả đã quan tâm theo dõi và ủng hộ Nhà thuốc Việt.
Dược sĩ Nguyễn Thị Hồng Vân hiện là Giám đốc điều hành tại Hệ thống Nhà Thuốc Việt, với hơn 15 năm kinh nghiệm làm việc trong ngành dược phẩm, dược mỹ phẩm và mỹ phẩm.
